Arabische lente?

Er heerst een algemene indruk dat de Arabische wereld een nieuw tijdperk van haar geschiedenis heeft geëntameerd begin dit jaar, het tijdperk van de politieke hervormingen zoals velen dat noemen. Geen militaire staatsgrepen, geen traditionele revoluties, geen syndicale stakingen, geen leiders en geen helden. Deze keer zijn het de “jongeren”die de veranderingen leiden, niet vanuit de universiteiten of hogescholen, maar via facebook. In elk land verscheen een facebook-beweging die een bepaalde datum had gekozen als start van het nieuwe tijdperk. Zo praten we nu over beweging 25 januari, 20 januari, 22 mei….enz. De jongeren eisen democratie, mensenrechten, vrijheid van meningsuiting, rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid. Ze zijn niet verbonden aan een bepaalde politieke partij of organisatie, ze zijn, voor zover wij de media mogen geloven, totaal onafhankelijk. Via facebook organiseren ze hun demonstraties en daardoor hebben ze bereikt wat de gevestigde politieke partijen en organisaties in vijftig jaar niet hebben kunnen verwezenlijken: het mobiliseren van burgers. Het is zeer fascinerend om mensen de straat op te zien gaan in diverse steden van Arabische landen, zoiets is nog nooit gebeurt. Dit permitteert ons om een aantal vragen te stellen en vervolgens adequate antwoorden daarop te geven. De eerste vraag is: waar ligt de kracht van de facebook-jongeren? Wie organiseert ze? Wie leidt ze? Zoeken ze de macht? Willen ze regeren of meeregeren? Hoe komt het dat de hele Arabische wereld ineens in een zeer verrassende beweging kwam? Waarom zijn de gevestigde regimes in deze wereld niet meer in staat om deze bewegingen, zoals vroeger, te ontkrachten? Hoe komt het dat het westen deze keer de kant van de “straat” kiest in plaats van de historische bondgenoten? Kunnen deze jongeren de toekomst van de Arabische wereld redden of maken ze de weg vrij voor ernstige strategische omwentelingen in de regio?

In de afgelopen maanden is er veel gezegd over deze “Arabische lengte”, mensen zijn ervan overtuigd dat het verleden definitief is begraven en dat het democratiseringsproces niet meer is te stoppen. Er mogen geen twijfels zijn over de identiteit van de jongerenbewegingen die de demonstraties leiden, want mensen willen deze keer geloven in de “zuiverheid”van de situaties die ze meemaken. Mensen willen niet meer geloven in de complottentheorie, want het vertrek van twee presidenten, door de druk van de “straat”, is nooit eerder voorgekomen. Het is deze keer waar, wij mogen niet twijfelen. Door de langdurige frustraties en de heersende onderdrukking willen mensen graag geloven dat het deze keer anders is. De slogans van de demonstranten zijn nooit zo moedig geweest als nu: “degage” “Itlaa Barra”, “Irhal”….. wat in het kort betekent: ga weg met de heersers. Zelfs in Marokko waar de persoon van de koning grondwettelijk heilig is, worden uiteindelijk leuzen tegen hem uitgeroepen. Mensen in en buiten  de Arabische wereld gebruiken nu al zware begrippen om wat er gebeurt te beschrijven: een lente, een revolutie, een hervormingsoperatie, een radicale verandering, een eerherstel van de volkeren, een eind van de dictatoriale regimes en uiteindelijk de komst van de democratie. In het westen kunnen mensen niet geloven wat ze op hun schermpjes zien: de Arabieren worden eindelijk wakker. Een journaliste van de Arabische afdeling bij BBC vroeg mij onlangs of de bewegingen in de Arabische wereld zullen leiden tot meer respect voor de Arabieren van de diaspora. Toen vond ik (nog steeds eigenlijk) de vraag enigszins naïef, maar nu begrijp ik hoe de frustraties de zielen van mensen kunnen vervormen. De burger in de Arabische wereld is door de onderdrukking en frustraties vervormd: men is gefrustreerd, denkt en redeneert gefrustreerd, en reproduceert uiteindelijk een gefrustreerd bewustzijn.

Niemand kan ontkennen dat de volkeren in de Arabische wereld uit de impasse waarin ze zich bevinden willen komen. Er zijn mensen die zichzelf in brand steken, anderen zijn bereid om op andere manieren te sterven. Er mogen dus geen twijfels bestaan over de revolutionaire neigingen van burgers die niets meer hebben, want alles is door de corrupte machthebbers gemarchandeerd. Maar de grote vraag is het volgende: tot hoe ver mogen we geloven dat derden niet zijn betrokken in de veranderingprocessen in de Arabische wereld?

Wij slaan deze vraag voorlopig over om ons te concentreren op de revolutionaire bewegingen in de Arabische wereld. Op Tunesië en Egypte na, waar de situatie beangstigend “stil”is geworden, demonstreren mensen nog in veel landen. Wij vergeten Libië omdat het land een uitzondering vormt. Oorspronkelijk was het zo dat met name jongeren de straat op gingen om hervormingen te eisen. Deze jongeren hebben hun eisen bekendgemaakt, ze wilden in het begin alleen politieke hervormingen afdwingen, maar daarna is hun vocabulaire veranderd: weg met de regimes en weg met hun symbolen. In Egypte was het scenario het meest spannend: een president die niet wilde vertrekken en demonstranten die de straten niet wilden verlaten. Op een gegeven moment en onverwacht heeft de president “besloten”om te vetrekken. Inmiddels weten we dat de Amerikanen hun historische bondgenoot los hebben gelaten nadat ze van de militairen in dat land garanties hebben gekregen dat alle verdragen tussen Egypte en Israël gehandhaafd zullen worden. Dit bekent mijns inziens dat het spel op hoog niveau is gespeeld en niet tussen de president en de demonstranten speelde. De Amerikanen hadden de president niet los kunnen als ze geen garanties hadden gekregen. Dit houdt in dat zonder het wegvallen van de Amerikaanse steun, was Mubarak gewoon president gebleven. Maar de Amerikanen worden geconfronteerd met een ander probleem: wat als de situatie uit de hand loopt en moslims democratisch aan de macht kunnen komen? Deze angst was trouwens ook hier in Den Haag te voelen. Op een zeer hypocriete manier hoorden we de Nederlandse premier zich zeer terughoudend uiten over de terugtrekking van Mubarak, men wil graag een andere jonge Mubarak maar geen moslims. De angst van het westen voor wat er in de Arabische wereld zal ontstaan betekent dat het westen, min of meer, betrokken is bij de veranderingen in deze wereld, anders had men kunnen zeggen: laat de Arabieren maar hun interne zaken regelen. Het westen wil niet dat de democratie in de Arabische wereld opkomt, het westen wil een bepaalde “democratie”naar deze wereld exporteren. Als er in Egypte een echte democratie ontstaat, dan zal het Amerikaanse westen een belangrijke bondgenoot in de regio verliezen. Want in dat geval zullen de Egyptenaren eerst kijken naar de nationale belangen en niet naar de belangen van de corrupte machthebbers zoals het geval tot nu toe was. Wetend hoe belangrijk Egypte is voor Amerika en Israël mogen we vast stellen dat de Amerikanen alles uit de kast zullen halen opdat er geen echte democratie in dat land opkomt. Wetend hoe diep de islamitische politieke partijen en organisaties in de maatschappij zijn geworteld, mogen we ook vaststellen dat het westen nooit zal permitteren dat deze islamisten aan de macht komen. De gevestigde politieke partijen zijn gepasseerd, ze zijn niet meer van deze tijden en ze kunnen de verwachtingen van burgers niet managen. De islamitische partijen en bewegingen die in de afgelopen vijftig jaar, door regimes die pro het westen zijn, waren onderdrukt. Deze partijen en organisaties zullen nu gebruik maken van deze gelegenheid om zich te profileren. Dit gebeurt de laatste weken in Marokko. De eerste demonstraties die in dat land plaats hebben gevonden, waren van jonge Marokkanen die niet gebonden zijn aan de politieke partijen. De jongerenbeweging van 20 februari werd in het begin slechts ondersteund door de linkse partijen en groeperingen, daarna zag iedereen hoe opportuun de situatie was om te profileren. Uiteindelijk verklaart iedereen op dit moment lid te zijn van de beweging 20 februari, ook de Salafisten. Dit werd voor Rabat te veel en men raakte in paniek: tolerantie of de handknuppel? Inmiddels weten we hoe gevaarlijk de situatie is in het land waarvan men dacht dat het een uitzondering was.

Een chaos dus! Want uiteindelijk gaat het niet om een revolutie met een duidelijk programma en een bekende strategie. Het is een explosie waarvan iedereen gebruik kan maken, het Westen in eerste instantie, maar ook lokale partijen die tot nu onmachtig waren. Maar een ding moeten we nooit vergeten: de Arabische wereld is heel lang geleden onder curatele van het Westen gesteld. Noord Afrika onder Frankrijk en het Midden Oosten onder de Amerikanen en Britten. Om deze curatieve situatie op te heffen dient het Westen eerst bereid te zijn om concessies te doen, maar wij zien geen reden waarom het Westen concessies zou doen. Wij zien niet waarom de Amerikanen hun belangen in het Midden Oosten zomaar zouden verwaarlozen door de Arabieren te helpen aan de democratisering van hun landen. De Amerikanen hebben vijf jaar geleden het democratiseringsproject van de Arabische wereld gelanceerd. Voorheen rekenden ze meer op tanks en ook op hun plaatselijke “vertegenwoordigers”onder de Arabische leiders. Deze strategie heeft het imago van de VS in de wereld zeer aangetast, iets wat de huidige president nu probeert te herstellen. De Amerikanen willen nu dezelfde technieken die ze eerder in Latijnse Amerika hebben gebruikt, in het Midden Oosten intensief toepassen: omkoperij van politieke en maatschappelijke krachten. In 1983 heeft president Ronald Regan de National Endowment for Democracy  (NED) gecreëerd. In dat jaar presenteerde hij de zogenaamde “The Democracy program” aan het Congres. Het doel van de NED is de financiering van de vrienden van Amerika in de strategische regio’s. Dit orgaan concentreerde zich in het begin op Zuid-Amerikaanse landen zoals Cuba, Nicaragua, Venezuela en andere landen. Het is bekend hoeveel geld de NED heeft gemoeid in 2002 in de financiering van de oppositiepartijen in Venezuela zodat Chaves weggejaagd zou worden. In Cuba heeft de NED miljoenen uitgegeven om de oppositie tevergeefs te versterken. Wij zagen toen ook hoe de propagandamachine Chavez heeft gedemoniseerd. Alles gebeurt onder de noemer van “the democray program”. Zelfs landen die druk uitoefenden op Cuba zoals Roemenië, Polen en Tsjechië kregen van de NED geld. Aan het eind van het tweede millennium zagen de Amerikanen dat het Midden Oosten niet alleen maar tanks nodig heeft, maar ook democratie. Zo heeft president Bush in 2004 gepleit voor de verdubbeling van de het budget van de NED, zodat deze NED “de vrije verkiezingen, vrijheid van meningsuiting en persvrijheid in het Midden Oosten te promoten”. De ideologie kan de militaire acties dus goed van dienst zijn, daarom gebruiken de Amerikanen een deel van het geld dat ze van de Arabieren krijgen, voor de exploratie van de gepaste democratie. Journalist Hernando Calvo Ospina weet dat de NED tot 2003 niet aanwezig was in het Midden Oosten. Vanaf dat jaar heeft de organisatie een kantoor geopend in Afghanistan en vanaf dat jaar mochten veel NGO’s in Afghanistan genieten van de “gastvrijheid”van de NED. Ospina zegt dat de NED ook veel NGO’s in Irak, met name in het noorden, heeft gefinancierd. Deze NGO’s die van de financiële steun van de Amerikanen profiteren, dienen natuurlijk trouw en gehoorzaam te zijn. Ze moeten allemaal meewerken aan de “democratisering”die de Amerikanen op gang zetten. Het is onvoorstelbaar hoe de Amerikanen zich bemoeien met de democratisering van sommige landen, ook onvoorstelbaar waarom ze dat doen. Ze hebben een aantal jaren geleden de zogenaamde Democray Projects Database in het leven geroepen, een orgaan dat duizenden projecten in de wereld promoot. Ze hebben ook de zogenaamde Network of Democracy Research Institutes opgericht. Kortom, de Amerikanen willen de “democratie”exporteren naar landen die het wel of niet willen, het zijn de Amerikanen die bepalen waar en wanneer de democratie geëxporteerd moet worden.

Welnu, de Arabische lente! Het is misschien te vroeg om toe te juichen en ook te voorbarig om teleurgesteld te zijn. Het enthousiasme in de Arabische wereld lijkt een beetje georkestreerd te zijn. De opvattingen over wat er gaande is, zijn in de meeste gevallen meer emotioneel dan rationeel. Hier is de franse uitdrukking van toepassing: attention à ce que vous demandez, vous pouvez l’obtenir. De verwachte veranderingen in de Arabische wereld kunnen leiden tot het ergste als mensen zich niet realiseren dat er achter de schermen heel veel gebeurt.